Okupima amagezi g'obwongo mu nsi yonna

Obulamu bw’omuntu busigamiziddwa nnyo ku ngeri gy’ategeeramu ensi emwetoolodde. Okupima obusobozi bw’obwongo kifuuse kintu kikulu nnyo mu nsi yonna okusobola okutegeera engeri abantu gye bayigamu n’engeri gye bakolamu emirimu. Ebigezo bino bikolebwa mu ngeri ey’enjawulo okusobola okuzuula obusobozi bw’omuntu mu nsonga ez’enjawulo, gamba n’okukozesa ebirowoozo ebituufu n’okutegeera ebifaananyi. Newankubadde waliwo endowooza ez’enjawulo ku bigezo bino, bisigadde nga bye bikozesebwa nnyo mu masomero, mu makolero, ne mu kukebera obwongo bw’abantu.

Amagezi n’obusobozi bw’obwongo

Amagezi (Intelligence) kintu ekigazi ennyo ekiyamba omuntu okuyiga ebintu ebiggya n’okubikozesa mu bulamu obwa bulijjo. Obusobozi bw’obwongo (Capability) n’omwoyo (Mind) bw’omuntu bupimibwa okusobola okuzuula obusobozi bwe mu kutegeera ebituufu n’ebikyamu. Mu kukebera kuno, abakugu bagezaako okulaba engeri omuntu gy’asobola okukozesa amagezi ge mu mbeera ezitayiseemu. Kino kiyamba nnyo mu kuzuula ebitone by’omuntu n’engeri gy’asobola okukulaakulanamu mu by’okusoma oba mu mirimu gye. Abantu abalina obusobozi obw’enjawulo batera okukola obulungi mu bigezo bino kubanga obwongo bwabwe buba n’obusobozi obw’okukwataganya ebintu mu ngeri ennyangu.

Okukebera okutegeera n’okunonooza

Okukebera okutegeera (Cognitive Assessment) kwe kukebera engeri omuntu gy’akozesamu obwongo bwe mu kutegeera amawulire agamuweereddwa. Okunonooza (Reasoning) kintu kikulu nnyo mu bigezo bino kubanga kiyamba omuntu okulaba engeri ebintu gye bikwataganamu. Mu kukebera kuno, omuntu aweebwa ebibuuzo ebyetaaga okulowooza ennyo n’okusalawo mu ngeri ey’amagezi. Kino kiyamba abakebezi okutegeera obusobozi bw’omuntu mu kutegeera ensonga enzibu n’okuzifuula ennyangu. Okukebera kuno era kuyamba mu kuzuula abantu abalina obusobozi obw’enjawulo mu kutegeera ebintu ebitasobola kulabwa na maaso, naye nga byetaaga okulowooza okw’omunda.

Okwekenneenya entegeka n’ebirowoozo

Okwekenneenya (Analysis) n’okutegeera entegeka y’ebifaananyi (Pattern) kintu kikulu nnyo mu bigezo by’obwongo. Ebirowoozo ebituufu (Logic) biyamba omuntu okulaba engeri entegeka emu gye genda mu maaso n’engeri gy’asobola okugimaliriza. Ebigezo bino ebisinga bikozesa ebifaananyi n’obubonero okusobola okukebera obusobozi bw’omuntu awatali kukozesa lulimi. Kino kiyamba nnyo mu kukebera abantu abava mu mawanga ag’enjawulo awatali kusosola mu nnimi. Omuntu asobola okwekenneenya entegeka eno aba n’obusobozi obw’amaanyi mu kulaba ebintu ebisobola okubaawo mu maaso n’okutegeera engeri y’okubikolamu.

Okugonjoola ebizibu n’okujjukira

Okugonjoola ebizibu (Problem solving) kintu ekisoomooza obwongo bw’omuntu mu ngeri ey’enjawulo. Okujjukira (Memory) n’ebirowoozo eby’omunda (Mental) biyamba omuntu okukwata amawulire n’okugakozesa mu kaseera akatuufu. Mu bigezo bino, omuntu aweebwa ebizibu ebyetaaga okugonjoolwa mu kaseera akatono, ekikebera engeri obwongo bwe gye bukola mu mbeera ey’akazito. Obusobozi bw’okujjukira ebintu eby’akaseera akatono buba bupimibwa okulaba engeri omuntu gy’asobola okukwata ebiragiro n’okubikozesa mu ngeri ey’omulembe. Kino kiyamba nnyo mu mirimu egyetaaga okusalawo amangu n’okuba n’ebirowoozo ebitegefu.

Okumanya n’okutegeera kw’ebintu

Okumanya (Knowledge) n’okutegeera kw’ebintu (Understanding) kintu ekikula n’ekiseera, naye okulowooza (Thinking) kwo kintu ekiri mu butonde bw’omuntu. Ebigezo by’obwongo mu nsi yonna bagezaako okupima obusobozi buno mu ngeri ey’omwenkanonkano. Waliwo abantu abalina okumanya kungi naye nga tebalina busobozi bwa kulowooza nnyo mu ngeri ey’okugonjoola ebizibu. Okupima kuno kiyamba okuzuula enjawulo eri wakati w’ebintu omuntu bye yayiga n’obusobozi bwe obw’omu munda. Kino kiyamba nnyo abasomesa n’abakulu b’emirimu okutegeera engeri ey’okuyambamu omuntu okukulaakulanya ebitone bye.

Mu kukebera obusobozi bw’obwongo, waliwo ebitongole n’ebika by’ebigezo ebikozesebwa mu nsi yonna. Emiwendo gy’ebigezo bino gyawukana nnyo okusinziira ku kika ky’okukebera n’omukugu akukolako.

Ebisale, emiwendo, oba ebisale ebirowoozebwa ebimenyeddwa mu kitundu kino byesigamiziddwa ku mawulire agaliwo naye biyinza okukyuka ekiseera kyonna. Okunoonyereza okw’obwanannyini kusembeddwa ng’okusalawo ku nsonga z’ensimbi tekunnabaawo.

Okupima amagezi g’obwongo kintu ekikyagenda mu maaso n’okukulaakulana mu nsi yonna. Newankubadde ebigezo bino biyinza okukuwa ekirowoozo ku busobozi bwo, tebirina kutwalibwa ng’ekintu kyokka ekisalawo ku bulamu bwo. Obusobozi bw’omuntu bulimu ebintu bingi nnyo gamba ng’amagezi ag’omu mwoyo (emotional intelligence), ebitone by’omu ngalo, n’engeri gy’akolagana n’abantu abalala. Okukebera kuno kusaana kukozesebwa ng’ekintu ekiyamba omuntu okweyongera okutegeera obusobozi bwe n’okuzuula engeri gy’asobola okuganyulwa mu kutegeera obwongo bwe mu ngeri ey’omulembe n’obuvunaanyizibwa.

Ekitundu kino kiriko amawulire ag’okuyiga kwokka era tekirina kutwalibwa ng’okuwabula okuva eri abasawo. Nsaba weebuuze ku mukugu mu by’obulamu asobola okukuwa obulagirizi n’obujjanjaba obutuufu.